Opiza Manastırı

Manastır Artvin İli, Merkez İlçesi, Bağcılar Köyü’nde bulunmaktadır. Manastır, 913 yılına tarihlenen ve Beka ve Opiza kardeşlerin mine kakma tekniğinde gümüş ve altından yaptıkları  ‘Opiza İncili’ ile ünlüdür. İlk manastır - 5. yy. Gürcü kaynağına göre – Kral Vahtang Gorgaslan (449-499) tarafından kurulmuştur. Arap istilası sırasında tahrip olan kilise, Rahip Grigor Kandzda, kuzeydoğu Anadolu’ya ilk geldiğinde yeniden onarılmıştır. Onarımlar için Kral I. Aşot’un (786-830) yardım ettiğini belirten Gürcüce bir kitabe bilinir ancak şu anda yerinde bulunmamaktadır. Opiza Manastırı Kilisesi’nin güney cephesinde elinde kilisenin modelini tutan ve ‘Aşot’ adı Gürcüce harflerle yazılı olan bani kabartması, 1. Dünya Savaşı sırasında Gürcüler tarafından Tiflis Devlet Sanat Müzesi’ne götürülmüştür.

Kilise serbest haç planlı bir yapıdır. Bir kenarı yaklaşık 5.00 metre olan kare planlı merkez mekan; doğuda apsis ve dışa taşkın pastoforium odalarıyla; kuzey ve güneyde eş, batıda daha derin haç kollarıyla sınırlanır. Mekan duvardaki payeler üzerinde yükselen pandantifli bir kubbe ile örtülüdür. Kuzey-güney doğrultusundaki bema içten yuvarlak, dıştan düz bir duvarla kuşatılan apsisle sonuçlanır. Apsis ekseninde bir pencere, iki yanda birbirine simetrik yuvarlak kemerli dikdörtgen birer niş bulunmaktadır. Kareye yakın dikdörtgen planlı pastoforium odaları beşik tonoz örtülüdür. Batılarındaki yuvarlak kemerli açıklıklardan kuzey ve güney haç kollarına geçilir. Beşik tonoz örtülü iki haç kolu da eksenlerindeki eksenlerindeki birer pencere ile dışa açılır.Batı kolu örten beşik tonoz, duvar payelerine oturan dört takviye kemeri ile beş bölüme ayrılır. Kuzeybatısındaki bir açıklık ile batıdaki mekana geçilir. Tonoz örtülü batıdaki mekanın doğusundaki bir açıklıktan, doğu-batı doğrultusunda dikdörtgen planlı bir mekana geçilir. Doğuda içten yuvarlak, dıştan düz bir duvarla çevrili bir apsidol ile sınırlı, tek nefli bu şapelin güneyinde bir giriş açıklığı; güney ve doğu ekseninde birer pencere vardır. Kilisenin batısında ve şapelin güneyinde farklı dönemlerde ek mekanlar yapılmıştır. Kilisenin kuzey duvarı, batı duvarının alt kısmı ve şapelin güneyindeki mekanın batı duvarı hariç diğer bölümler yıkılmıştır. Dolgu duvar tekniğinde yapılmış olan beden duvarlarında büyük boyutlu kaba işlenmiş taşlarla düzgün sıralar örülmüştür.

Porta Manastırı

Artvin İli, Merkez İlçesi, Pırnallı Köyü Mezrası’nda bulunmaktadır. Tarih kaynaklarına göre manastır Rahip Kandza tarafından kurulmuştur. İlk yapının ahşap olduğu, I. Aşot’un oğlu Khouki’nin (896-918) yardımı ile eskisinin yerine yeni bir kilise yaptırıldığı söylenir. Kilisenin son şekli ise Kral Gourgen (918-941) zamanında şekillenmiştir.

            Kilise, iki kolonlu kapalı yunan haçı plan tipinde bir yapıdır. Batıdaki köşe odaları doğudakilerden uzundur. Bir kenarı yaklaşık 5.00 metre olan kare planlı merkez mekan, doğuda duvarlar, batıda serbest destekler üzerinde yükselen tromplu bir kubbe ile örtülüdür. Kuzey-güney doğrultusundaki dikdörtgen planlı yapının güneyi, aksı içten dairesel planlı, sağında ve solunda dikdörtgen planlı pastoforium odalarından oluşur. Kuzey ve güneyde eşit boyuttaki haç kolları ile batıda birer kolonla üç bölüme ayrılmış bölümler bulunur. Kilisenin tek girişi güney duvarda eksenin batısındadır. Giriş ekseninin karşısında kuzey duvarındaki bir açıklık ile üçgen planlı bir yan mekana geçilir. Haç kollarında, apsis ve pastoforium odalarının eksenlerinde birer pencere yer alır. Kubbeli mekan hariç diğer bölümler tonoz ile örtülüdür. Oniki cepheli kubbe kasnağı, çifte sütunlara oturan bir duvar arkadı ile hareketlendirilmiştir. Toplam dört olmak üzere, dik eksenlerde birer pencere yer alır. Kilisenin duvarları dolgu duvar tekniği ile yapılmıştır. İç ve dış duvarlar düzgün kesilmiş taşlar ile muntazam bir şekilde kaplanmıştır. Kilise oldukça harap durumdadır. Bütün tonozlar ile kubbenin bir bölümü yıkılmıştır. İç kısımda kuzey tarafındaki nefleri ayıran kolonlardan biri tamamen yıkılmış, yerine ahşap bir direkle destek yapılmış; güney nefleri ayıran kolonların da büyük kısmı da harap olmuştur. Dış cephe kaplamalarının taşları sökülmüştür. Kilisenin güney batısında,manastır topluluğuna ait, merkezi planlı kubbeli yapı çan kulesidir. Sekizgen planlı yapı, onaltıgen bir kasnağa oturmuş içten kubbe dışarıdan konik bir çatı örtüsü ile kaplıdır. İki katlı yapı kiliseye göre daha iyi bir durumdadır. Alt katta batı cephesinden bir açıklıkla içeri girilir ancak üst kata nasıl ulaşıldığına dair bir ize rastlanamadı. Yapının beden duvarları doğu ve kuzeyden toprak dolgu altında kalmıştır.

Khandtza Manastırı

Artvin İli, Merkez İlçesi, Verebağ Köyü Mezrası sınırlarında bulunmaktadır. Tarih kaynaklarında, Rahip Khandza’nın, iki yıl Opiza Manastırı’nda kaldıktan sonra, kendi adı ile bir manastır kurup oraya gittiği belirtilir. Bu veriden yola çıkılacak olursa kilise 8. yy.’ın sonuna ya da 9. yy.’ın ilk çeyreğine tarihlendirilir. Manastırın ne kadar süre etkinliğini sürdürdüğü ve kilisenin daha sonraki işlevleri hakkında bir bilgi bulunmamaktadır.

Kilise doğu-batı doğrultusunda dikdörtgen planlı bir yapıdır. İçteki bir kolon dizisi ile iki bölüme ayrılır; bunlardan kuzeydeki bölüm güneydekinin üç mislidir. Doğuda yarım daire planlı bir apsis ve pastoforium odaları bulunmaktadır. Protheis kayaya oyulmuştur. Yapının batı ekseninde giriş açıklığı, apsis ekseninde bir pencere, apsis ekseninin altında biri kemerli diğeri dikdörtgen olmak üzere iki niş, pastoforium odalarının ekseninde birer pencere ve batı duvarında bir pencere yer alır. Apsisin kuzeyindeki yuvarlak kemerli açıklıktan prothesis’e geçilir. Apsis yarım kubbe ile, nefler beşik tonozlarla örtülüdür. Güney nef dıştan tek pahlı, diğeri çift pahlı birer çatı ile örtülüdür. Kilise yüksek bir istinad duvarı üzerine inşa edilmiştir. Yapının beden duvarları, kaba işlenmiş farklı boyutlarda taşlarla düzgün sıralar oluşturulacak şekilde örülmüştür. Tonozlar kareye yakın dikdörtgen kesilmiş iyi işlenmiş taşlarla örülmüş, aralarındaki harç görülmeyecek şekilde kaplanmıştır. Apsis yarım kubbesinin bir kısmı, nefleri ayıran kolonların doğudaki hariç diğer ikisi yıkılmış, zemin yer yer çökmüştür. (1989)

Öşk Manastırı

Erzurum İli, Tortum İlçesi, Çamlıyamaç Köyü’nde bulunmaktadır. Kilise yapısı, güneyindeki portalin alınlığında yer alan kitabe ve diakonikonun güney cephesindeki taş kabartma bani portreleriyle, 958-61/ 963-73 yıllarına tarihlendirilir. Manastır 11. yy.’da elyazmaları ile ünlüdür. 19. yy. sonu ile 20. yy. başlarında bir süre cami olarak işlev görmüştür.

Kilise, kapalı yunan haçı, bazalika ve trikonçosun birlikte kullanıldığı karma plan tipine bir örnektir. Bir kenarı yaklaşık 8.00 metre olan kare planlı merkez mekan; doğudakiler sekizgen, batıdakiler planlı dört serbest kolon üzerinde yükselen pandantiflerle geçilen bir kubbe ile örtülüdür. Eşit boyuttaki haç kolları; doğu, kuzey ve güneyde eksedralarla (yuvarlak eyvan); batıda, doğu-batı doğrultusunda bir mekan ile sınırlandırılır.

Hahuli (Bağlarbaşı) Manastır Kilisesi

Hahuli (veya Haho veya Meryemana kilisesi olarak ta adlandırılır) Bizans egemenliği sırasında yaptırılmış olan bir büyük kilise ile bugün ortadan kalkmış fakat izleri belli olan küçük şapellerden oluşan manastırın XI. Yüzyılda Bagratlılar’dan Davit III tarafından yaptırıldığı bilinmektedir. Kilise kubbeli bazilika tertibinde,Yunan haç planında inşa edilmiştir. Kilisede zengin fresk ve tas üzerine figürlü süslemelere yer vermiştir. Yakın zamana kadar bu kilisede camii olarak kullanılıyordu. Çevrede en sağlam olan kiliselerden biridir.

Tortuma bağlı Bağbaşı köyünde yer alır. Bizans egemenliği sırasında yaptırılmış olan bir büyük kilise ile bugün ortadan kalkmış fakat izleri belli olan küçük sapellerden oluşan manastırın XI. yüzyılda Bagratlılardan Davit III tarafından yaptırıldığı bilinmektedir. Kilise kubbeli bazilika tertebinde,Yunan haçı planında inşa edilmiştir. Kilise zengin fresk ve tas üzerine figürlü süslemelere yer vermiştir. 

 İşhan Katedrali ve Manastır Kilisesi

Artvin İli- Yusufeli İlçesi- Merkez Bucağı- İşhan Köyü İşhan (Dağyolu) Manastır Kilisesi 7. yy.’da inşa edilen kilisenin yerine 917-936 tarihleri arasında yapılmıştır. 951 tarihli elyazmasına göre Rahip Khandza’nın (756-861) yeğeni ve öğrencisi Rahip Saba_ Kral Andernese’nin (ölümü 826/830) desteği ve maddi katkısı ile İşhan’da eski kilisenin yerine yeni bir manastır kurmuştur. Bu bilgiyi yorumlayan bazı araştırmacılar (W.Djobabze – W.Beridze – E.Takaşvili)  apsisteki arkadın 7. yy.’ın ilk yarısına tarihlenen eski kiliseye ait olduğunu iddia ederler. Oysa mimari özellikler-taş ve harç analizleri apsisin yan mekanlar ile aynı dönemde tarihlenmesi gerektiğini ortaya koyar.  Haçvari planlı kilisenin transept örtüsü içerde kubbeli dışarıda koniktir. Pandantiflerle geçilen kubbe eteğinden sonra yüksek bir kasnak dıştaki konik örtüyü taşır. Yüksek kasnak ve konik örtü bölgenin geleneksel formatıdır ve Doğu Anadolu’daki Anadolu Selçuklu türbelerine kadar uzanır. Tonozlarla örtülü diğer mekanların üzeri beşik çatı ile örtülüdür. Haçın kollarındaki cephe düzenlemesinde görülen üçlü kemer düzeneğinin dar ve yüksek oranda çizimi bölgesel üslup örneğidir.Gotik oranlara referans veren bu medevial düzenleme sütun başlıklarında yerini iyonik referanslar veren ama yerel motiflerle bezeli kalın ve dolgun bir yapıma bırakır. Pencere kemerleri kareleme ve dolama motiflerinin yanında kuş keçi küçük canavarlar yılan ve başka sürüngenler vb. ikonografik anı motifleri vardır. (1985 yılında Tescil edilmiş). Yapının içinde ve güney cephesinde gürcüce 5 kitabe yer alır. (fotoğraf çek) Bunlardan en erken tarihlisi 917 yılına aittir. Kubbe içindeki freskolar 10. yy.’ın ikinci yarısına tarihlendirilir (Takaşvili). Güney cephede- portalde- güney haç kolu cephesinde yer alan 3 kitabe onarım- yenileme çalışmaları ve süslemelerin 1032 yılında tamamlandığını belirtir.

Kilise 15. yy.’ınsonuna kadar piskoposluk makamı olarak kullanılmış- 1878 osmanlı rus savaşları sırasında askeri amaçlı kullanılmış ve kilisenin batı bölümü 1983’e kadar köyün camisi işlevini görmüştür (takaşvili). Dıştan 35x20.75 m olan yapı kubbeli bazilikal planlı yapının kubbeleri 2 metre çapında 4 kolona oturur. Apsis sekiz sütunun taşıdığı at nalı kemerlerle doğusundaki dikdörtgen planlı bir dehlize açılır. Kuzey ve güney yan mekanlar iki katlıdır. Yapının dört cephesi kademeli sivri kör kemerler ve üçgen nişlerle hareketlendirilmiştir. Pencere üstü kemerleri- portal ve kubbe kasnağı bitkisel motifli kabartmalarla bezelidir. Kilisenin batı bölümü ile kubbeli kısım arasına bir duvar örülmüş- güneydeki giriş kapatılarak mihraba dönüştürülmüştür.

*Yazılar Mine Kadiroğlu Leube ve Fahriye Bayram’ın yazılarından alınmıştır.